Tłumaczenie to Sztuka

Wielkie dzieła literatury światowej zapadają w pamięć. A. A. Milne, Lewis Carroll i J. R. R. Tolkien to część światowego dziedzictwa literackiego. Bez geniuszu ich twórców nie przeżylibyśmy wielu wzruszeń. Bez wiedzy i wirtuozerii tłumaczy, moglibyśmy jednak nie przebić się przez tekst w oryginale. Wszyscy znają Kubusia Puchatka. Czy wiecie, że "nazwisko" Puchatek to autorskie określenie Ireny Tuwim, tłumaczki książek A. A. Milne, a prywatnie siostry Juliana Tuwima? Kubuś Puchatek to w oryginale Winnie-the-Pooh, więc czy aby na pewno Kubuś?
Tłumaczenie Kubusia Puchatka to wyzwanie dla tłumaczaPuchatek może nawet wcale nie być chłopcem, tylko dziewczynką. W późniejszym tłumaczeniu Monika Adamczyk-Grabowska przechrzciła naszego kochanego Puchatka na Fredzię Phi-Phi. Teraz już mało kto o tym pamięta, ale trzydzieści lat temu była to sprawa co najmniej kontrowersyjna. Podobnie było z Pippi Långstrump, czyli Pippi Pończoszanką, czy wręcz Fizią Pończoszanką.

POSŁUCHAJ piosenki Pippi Långstrump

Ale wracając do Kubusia Puchatka, historia jego (albo jej;-) imienia wiąże się z pewną słynną (ups!) niedźwiedzicą. Winnipeg, żywa maskotka Korpusu Weterynaryjnego Kanady, została kupiona w Ontario za 27 dolarów przez porucznika Iana Gary’ego. W październiku 1914 r. przewieziono ją do Wielkiej Brytanii, gdzie w londyńskim ogrodzie zoologicznym przeżyła 20 lat. Alan Milne wraz z synem odwiedzali ją w zoo. Christopher, a właściwie Krzyś, bardzo polubił Winnie. A Wy, kogo wolelibyście przytulić do snu, Fredzię Phi-Phi, czy Kubusia Puchatka? 

Tłumacz czy poeta

Szekspir cytatTłumacz nie tylko przekłada literaturę, poezję lub film na inny język. Wnosi też swoją wiedzę, wrażliwość i doświadczenie. Gdyby Tomasz Beksiński nie przepadał za filmami z Jamesem Bondem, nie mówilibyśmy teraz "wstrząśnięte, nie zmieszane". Fani Monty Pythona także straciliby kilka kultowych cytatów, np.: "Mój mąż, jak większość ludzi w jego wieku, ma 50 lat", czy"W roku 1945 rozpętał się pokój".

POSŁUCHAJ - Monty Python - Always Look on the Bright Side of Life

Trudno też wyobrazić sobie dzieła Szekspira bez poetyckich przekładów Stanisława Barańczaka, który także był poetą, a na dodatek bratem Małgorzaty Musierowicz. Wśród tłumaczy są inni znani twórcy, tacy jak: Adam Asnyk, Maria Dąbrowska, Stanisław Dygat, Konstanty Ildefons Gałczyński, Jarosław Iwaszkiewicz czy Bolesław Leśmian. Wielu twórców robiło tłumaczenia nie tylko z jednego języka. Przykładowo Stanisław Dygat tłumaczył z angielskiego, francuskiego, czeskiego i rosyjskiego. Wachlarz jego zainteresowań także był szeroki. Tłumaczył m.in.: Sartre'a, Eurypidesa, Sofoklesa, Szekspira i Haška. Ponoć sam Truman Capote zachwycony jego adaptacją "Śniadania u Tiffany'ego"  zrezygnował z tantiem autorskich, dzięki czemu Teatr Komedia mógł w 1965 roku wystawić jego sztukę.

Tłumaczenie robi różnicę

Tłumaczenie to sztuka. Nie ma dwóch takich samych tłumaczeń nawet w obrębie jednego dzieła. Porównajmy chociażby fragment pieśni Bilba z Władcy Pierścieni

Nie każdy błądzi, kto wędruje - TolkienJ. R. R. Tolkien:
All that is gold does not glitter,
Not all those who wander are lost;
The old that is strong does not wither,
Deep roots are not reached by the frost.
From the ashes a fire shall be woken,
A light from the shadows shall spring;
Renewed shall be blade that was broken,
The crownless again shall be king. 


Tłumaczenie Marii Skibniewskiej:
Nie każde złoto jasno błyszczy,
Nie każdy błądzi, kto wędruje.
Nie każdą siłę starość zniszczy,
Korzeni w głębi lód nie skuje.
Z popiołów strzelą znów ogniska
I mrok rozświetlą błyskawice.
Złamany miecz swą moc odzyska,
Król – tułacz wróci na stolicę.


Tłumaczenie Jerzego Łozińskiego:
Nie każde złoto blask okrywa,
ani wędrowiec myli drogi.
(Nie musi łazik stracić drogi,)
Starość dojrzałą siłą bywa,
korzeni mróz nie sięga srogi.
Z popiołów płomień się zapali,
(Największe drzewo można zwalić,)
i w mroku kiedyś skra zapłonie.
Złamaną klingę można scalić,
wygnaniec siądzie znów na tronie. 

Ciekawe jak tłumacze poradziliby sobie z Quenya, językiem elfów stworzonym przed Tolkiena jeszcze zanim powstało Śródziemie...

Na pocieszenie pieśń Pippina - POSŁUCHAJ

   AUTOR:   
   Agata Urbańczyk
   psycholog, dziennikarz, PR & Marketing Manager w Lang LTC